روش “طرح و ساخت”1 در سالهاي اخير محبوبيت زيادي براي اجراي پروژههاي بزرگ عمراني در کشورهاي توسعه يافته بدست آورده است. اين روش امتيازات خاصي به کارفرمايان عرضه ميدارد و ميتوان انتظار داشت که در آينده و تحت يک بستر مناسب به عنوان روش مطلوب اجراي پروژههاي عمراني مورد نظر قرار گيرد.
در ايران با توجه به اينکه نظام فني اجرايي جديد طرحهاي عمراني، مرحله تهيه طرحها (مطالعات شناسايي تا پايان طراحي اوليه) را از مرحله اجراي طرحها (انجام طراحي تفصيلي و اجرايي، عمليات اجرايي) بصورت کاملاً مشخص تفکيک کرده است، بنابراين براي تحقق نظام مذکور ميبايستي شرايط جديدي سازگار با آن تدارک ديده شود.
روش اجراي طرح و ساخت در مقايسه با روش متعارف بيشتر با اين فرايند هماهنگي داشته و در نظام مذکور هم به استفاده از اين روش توصيه شده است.
بنابراين بررسي همه جانبه و عميق روي ضرورت استفاده از اين روش و نيز کارايي آن در اجراي پروژههاي عمراني، در قالب يک کار تحقيقي ميتواند قدم مثبتي در جهت شناخت اين روش باشد. هدف از انجام اين تحقيق آن است که ضمن مشخص شدن خصوصيات روش و طرح و ساخت، دامنه کاربرد آن در انواع پروژهها و محدوديتهايي که برخي انواع پروژهها براي استفاده از اين روش بوجود ميآورند مشخص شده، و نيز با بررسي مسائل و مشکلاتي که اين روش به همراه خواهد داشت، سعي شود راهکارهايي براي بهبود کارايي آن ارائه گردد. اين تحقيق ميتواند آگاهي لازم را به کارفرماياني که قصد انتخاب روش طرح و ساخت را دارند ارائه گردد. اين تحقيق ميتواند آگاهي لازم را به کارفرماياني که قصد انتخاب روش طرح و ساخت را دارند ارائه داده و نيز پيمنکاراني که قصد ورود به بازار طرح و ساخت را دارند ياري دهد. همچنين ميتواند کمک موثري در جهت تدوين استانداردهاي ملي براي اين روش باشد.
1-3- اهميت تحقيق و سابقه آن
همانگونه که بيان شد روش طرح و ساخت به عنوان يک روش مناسب براي اجراي پروژههاي عمراني در کشورهاي توسعه يافته مطرح بوده و در نظام فني و اجرايي جديد طرحهاي عمراني در ايران نيز در نظر گرفته شده و استفاده از آن توصيه شده است.
با توجه به اندک بودن تجربه عملي در استفاده از اين روش در ايران و نيز فقدان تحقيقات کافي در اين زمينه، ضرورت اين تحقيق دانشگاهي کاملا مشهود بوده و ميتواند زمينه و بسترهاي لازم براي تحقق تحولات جديد در نظام فني و اجرايي که در جهت بهبود فرآيند انجام پروژهها و حفظ سرمايههاي ملي کشور ميباشد را فراهم آورد.
1-4- سئوالات اصلي تحقيق
در طي اين پژوهش تلاش خواهد شد که به سئوالات زير پاسخ داده شود:
1) ويژگيهاي روش “طرح و ساخت” چيست و مزايا و معايت آن کدامند؟
* جايگاه روش طرح و ساخت در بين روشهاي متداول قراردادي براي اجراي پروژهها چيست؟
* مزايا و معايت روش طرح و ساخت در مقايسه با ساير روشهاي قراردادي کدامند؟
* مشخصه روش طرح و ساخت نسبت به روشهاي دو عاملي چيست؟
* نقش و وظايف گروههاي مختلف درگير در پيمانهاي طرح و ساخت چه تفاوت هايي با روش متعارف دارد؟
2) سابقه و کاربرد روش”طرح و ساخت” در کشورهاي توسعه يافته و ايران چگونه بوده است؟
* ضرورت استفاده از روشهاي طرح و ساخت در اجراي پروژههاي عمراني ايران از کجا ناشي شده است؟
* چه تفاوتهايي بين روش طرح و ساخت در اجراي پروژههاي عمراني ايران با مفاهيم نظري اين روش وجود دارد؟
3) انتخاب روش طرح و ساخت به چه ترتيبي و تحت چه معيارهايي صورت ميگيرد
* تصميمگيري در مورد انتخاب روش قراردادي اجراي پروژههاي عمراني به چه ترتيبي انجام ميگيرد؟
* چه نوع محدوديتهايي در رابطه با نوع پروژه، براي استفاده از روش طرح و ساخت وجود دارد؟
* چه نوع معيارهايي ميتواند براي انتخاب روش طرح و ساخت مدنظر قرار بگيرد؟
4) معيارهاي موثر در بهبود عملکرد و کارايي پروژههاي طرح و ساخت چيست؟
سئوالات اصلي تحقيق
در طي اين پژوهش تلاش خواهد شد به سئوالات زير پاسخ داده شود:
1) ويژگيهاي روش “طرح و ساخت” چيست و مزايا و معايب آن کدامند؟
* جايگاه روش “طرح و ساخت در بين روشهاي متداول قراردادي براي اجراي پروژهها چيست؟
* مزايا و معايب روش طرح و ساخت در مقايسه با ساير روشهاي قراردادي کدامند؟
* مشخصه روش طرح و ساخت نسبت به روشهاي دو عاملي چيست؟
* نقش و وظايف گروههاي مختلف درگير در پيمانهاي طرح و ساخت چه تفاوتهايي با روش متعارف دارد؟
2) سابقه و کاربرد روش “طرح و ساخت” در کشورهاي توسعه يافته و ايران چگونه بوده است؟
* ضرورت استفاده از روش طرح و ساخت در اجراي پروژه هاي عمراني ايران از کجا ناشي شده است؟
* چه تفاوتهايي بين روش طرح و ساخت در اجراي پروژههاي عمراني ايران با مفاهيم نظري اين روش وجود دارد؟
3) انتخاب روش طرح و ساخت به چه ترتيبي و تحت چه معيارهايي صورت ميگيرد؟
* تصميم گيري در مورد انتخاب روش قراردادي اجراي پروژههاي عمراني به چه ترتيبي انجام ميگيرد؟
* چه نوع محدوديتهايي در رابطه با نوع پروژه، براي استفاده از روش طرح و ساخت وجود دارد؟
* چه نوع معيارهايي ميتواند براي انتخاب روش طرح و ساخت مد نظر قرار بگيرد؟
4) معيارهاي موثر در بهبود عملکرد و کارايي پروژههاي طرح و ساخت چيست؟
* ميزان مطالعات انجام شدهاي که بايد مبناي کار پيمانکار طرح و ساخت قرار بگيرد چه تاثيري در عملکرد و کارايي اين نوع پروژهها دارد؟
* مشاور کارفرما و سيستم نظارت به چه ترتيبي ميتواند در عملکرد پروژههاي طرح و ساخت تاثيرداشته باشد؟

1-5- روش تحقيق
موضوع اين تحقيق همانطور که عنوان شد بررسي روش “طرح و ساخت” در اجراي پروژههاي عمراني ميباشد. با توجه به اينکه کشورهاي توسعه يافته نزديک دو دهه است که به استفاده از اين روش گرايش پيدا کردهاند و تحقيقات زيادي روي آن انجام دادهاند، بنابراين براي شناسايي مباحث نظري اين روش ابتدا مطالعات کتابخانهاي روي منابع فارسي، ضوابط اجرايي روش طرح و ساخت، منابع انگليسي و نيز مقالاتي که از طريق مجلات اينترنتي قابل دسترسي بود، انجام گرفت. در نتيجه کليه خصوصيات و مسائل و مشکلات اين روش که به عنوان جايگزين مناسبي براي روش متعارف طرح است، در ادبيات مديريت پروژه مورد بررسي قرار گرفت.
“چهرچوب نظري” بنياني است که تمامي پژوهش بر آن استوار است و در واقع يک الگوي مفهومي است مبني بر روابط تئوريک ميان شماري از عواملي که در مورد مسئاله پژوهش بااهميت تشخيص داده شدهاند. حتي اگرچه فرضيههاي آزمونپذير الزاماً پديد نبايد ايجاد يک چارچوب نظري خوب براي بررسي مساله مورد نظر، نقش اساسي دارد”[1].
از آنجا که تحقيق در مورد روشهاي قراردادي اجراي پروژهها درگير مباحث سازمان و مديريت بوده، و ماهيت تحقيق اينگونه موضوعات با تحقيقات در علوم طبيعي متفاوت است، بنابراين نميتوان از روشهاي متداول در پژوهشهاي تجربي استفاده کرد.[2].
بنابراين مطالعاتي ميداني اين پژوهش که درمقوله سازمان و مديريت ميباشد، مبتني بر فلسفه کيفي-تفسيري خواهد بود.
“رويکرد کيفي-تفسيري در تحقيق يک فرآيند رفت و برگشتي است با اين هدف که محقق را به تدريج به واقعيت نزديکتر کند. محقق در رويکرد تفسيري خود در معرض ديدگاههاي مختلف و متضاد متخصصان و دستاندرکاران قرار داده متاثر از آنها ميشود. در زمانيکه محقق، ديگر توسط ديدگاههاي مختلف ارائه شده متاثر نشود و با اين حال ديدگاهها و بستري که اين ديدگاهها در آن مطرح ميشوند را درک کند، به وضعيت يک “مطلع بيطرف” دست يافته است و در نتيجه تحقيق او کامل شده و متوقف ميشود. يک محقق در رويکرد تفسيري علاقمند است که معناي اتفاقات را از ديدگاه دستاندرکاران درگير روشهايي که براي مديريت و برخورد با آنها بکار ميبرند را بشناسد، از اين رو پاسخها به سئوالات تحقيق بر اساس ديدگاهها و تجارب دستاندرکاارن در موقعيت خاص ميباشد، قدرت اصلي رويکرد تفسيري در اين است که دقيقا طبيعت واقعي فرآيندهاي تصميمگيريهاي مديريتي که پيچيده هستند و هميشه با مدلهاي منطقي تطابق ندارند را منعکس ميسازد. اين رويکرد سعي دارد که نوري به طرف مشکلات بتاباند بجاي آنکه راهحلهاي کلي براي آنها تجويزنمايد”[2].
بنابراين مطابق فلسفه تفسيري، براي درک صحيح موضوع پژوهش (روش طرح و ساخت)، بايد ديدگاهها و نقطه نظرات افراد درگير پروژه مورد توجه و دقت نظر قرار داد.
مطالعه ميداني تحقيق حاضر روي پروژه سالن ورزشي دانشگاه علوم پزشکي گلستان و نيز پروژه فرودگاه بينالمللي اماک خميني (ره) ميباشد. در اين مطالعه ميداني با توجه به فلسفه کيفي-تفسيري که شرح داده شد تصميم به گفتگو و مصاحبه ساختار نيافته با دستاندرکاران اين دو پروژه که در موقعيتهاي مختلف نقش داشتهاند، گرفته شد.
در مجموع 6 مصاحبه با دستاندرکاران پروژه (کارفرما، مشاور، پيمانکار طرح و ساخت) انجام شده است در اين مصاحبهها سعي شده است تا به طرح سئوالات و بحث و گفتگو، ديدگاهها و نقطه نظرات دستاندکاران اين پروژهها بررسي گردد که متن آنها در پيوست در آمده است.
بطور کلي روش و ابزار گردآوري اطلاعات در مطالعه ميداني بدين صورت بوده است:
الف) مطالعه و بررسي بين گروههاي مختلف در مقاطع مختلف اجراي پروژه.
ب) مصاحبه ساختار نيافته و گفتگوي آزاد با افراد مختلف دخيل در پروژه بعنوان ابزاري مناسب براي آگاهي از ديدگاهها و نقطه نظرات آنان.
1-6- محدوديتها و مشکلات تحقيق
در قسمت نظري تحقيق، محدوديتها و مشکلات زير وجود داشت:
* عدم وجود کتاب فارسي جديد و مناسب در زمينه موضوع تحقيق، که بتوان بعنوان مرجع مورد استفاده قرار داد.
* عدم دسترسي مناسب به مقالات جديد منشر شده در زمينه موضوع تحقيق.
* بدليل تفاوت ديدگاههاي افراد و مجامع مختلف کشورهاي خارجي در مورد روشهاي قراردادي، جمعبندي و ارائه آنها در قالب يک کار تحقيقي به سادگي امکانپذير نبوده است.
در قسمت تحقيق ميداني نيز مشکلات زير وجود داشتند:
* مشکل دسترسي کامل به اسناد مختلف پروژه
* محدوديت عدم دسترسي به سوابق و اسناد پروژههاي عمراني که به صورت کامل با پيمان طرح و ساخت انجام و تکميل شدهاند، تا بتوان کليه جوانب اين نوع پيمان را مورد بررسي قرار داد.
1-7- محتواي فصول
در فصل اول کليات تحقيق شامل معرفي تحقيق، تعريف مسأله و بيان سئوالات اصلي تحقيق، هدف، اهميت و ضرورت تحقيق، روش تحقيق بيان ميگردد تا چهارچوب و محدوده تحقيق مشخص گرديد.
فصل سوم بطور خاص ويژگيهاي روش “طرح و ساخت” را به تفصيل شرح ميدهد و پيشينه استفاده از اين روش در کشورهاي توسعه يافته و ايران بررسي کند. بطور کلي در اين فصل کليه جوانب اين نوع پيمان مورد بررسي قرار گرفته است.
فصل چهارم مربوط به تحقيق ميداني بوده و از دو بخش تشکيل شده است. بخش اول مربوط به پروژه مجتمع ورزشي تفريحي دانشگاه علوم پزشکي گلستان بوده که توسط شرکت پيمانکار داخلي بصورت پيمان طرح و ساخت در حال انجام است. بخش دوم در ارتباط با پروژه فرودگاه بينالمللي امام خميني (ره) بوده که بخشي از آن توسط يک پيمانکار ايراني بصورت پيمان طرح و ساخت انجام شده است. در هر دو بررسي ميداني سعي شده است تا موارد مطرح شده در مباحث نظري با شرايط واقعي مقايسه شود. در فصل پنجم، با يک جمعبندي کلي از مطالب فصول قبلي ، يافتههاي تحقيق عنوان گرديده و نتايج پژوهش ارائه شده است. همچنين پيشنهاداتي براي استفاده از روش طرح و ساخت در اجراي طرحهاي عمراني کشور مطرح شده است.

2-1- مقدمه
با وجود اين که هر ساله بخش بزرگي از بودجه کشور در توسعه طرحهاي عمراني سرمايهروش متداول اجراي طرحها که مبتني بر سه عامل کارفرما، مشاور و پيمانکار ميباشد، دوران اجراي طرحها به تاخير مي افتد. براي بررسي دلايل اين مشکلات و ارائه راهکارها براي

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید